Ciężki metalowy medalion, orzeł bez korony, napis „PRZEWODNICZĄCY GRN” i biało-czerwona wstęga. Na pierwszy rzut oka można pomyśleć: kolejne odznaczenie z czasów PRL. Tyle że tego medalu nie otrzymywało się za zasługi. Zakładał go człowiek, który w lokalnej strukturze państwa zajmował szczególne miejsce. Dziś podobne insygnia trafiają do kolekcji, ale jeden z takich medali przechowywany jest również w państwowym archiwum.
Są przedmioty, które można rozpoznać niemal natychmiast. Są też takie, przy których trzeba zatrzymać się na dłużej.
Ten zdecydowanie należy do drugiej grupy.
Duży metalowy medalion. W środku polski orzeł bez korony. Dookoła napis:
PRZEWODNICZĄCY GRN
Całość zawieszona na szerokiej biało-czerwonej wstędze.
Nie ma nazwiska. Nie ma nazwy miejscowości. Nie ma daty.
A mimo to przedmiot mówi o swojej epoce zaskakująco dużo.
Nie odznaczenie, lecz znak funkcji
Najważniejsze jest właściwe określenie tego przedmiotu. Nie mamy do czynienia z typowym medalem pamiątkowym ani odznaczeniem przyznawanym konkretnej osobie.
To insygnium przewodniczącego rady narodowej.
I istnieje bardzo mocny dowód potwierdzający takie zastosowanie.
W państwowym serwisie „Szukaj w Archiwach”, w zasobie Archiwum Państwowego w Płocku, Oddział w Kutnie, znajduje się zespół archiwalny „Gminna Rada Narodowa w Chodowie” obejmujący lata 1973–1975.
Wśród zaledwie siedmiu jednostek tego zespołu archiwiści wymieniają protokoły sesji GRN i komisji oraz… medal „Przewodniczący GRN”. Szukaj w Archiwach
To niezwykle cenna wskazówka.
Takie insygnium traktowano jako element funkcjonowania instytucji na równi z jej dokumentacją. Nie musiało więc być osobistą własnością człowieka, który miał je na szyi. Wszystko wskazuje na przedmiot związany przede wszystkim z urzędem i pełnioną funkcją.
Przewodniczący się zmieniał. Insygnium mogło pozostawać.
Co właściwie oznacza GRN?
Tutaj zaczyna się mała historyczna pułapka.
Skrót GRN nie zawsze oznaczał dokładnie to samo.
Przed reformą administracyjną z 1954 roku funkcjonowały gminne rady narodowe. Następnie gminy zostały na terenach wiejskich zastąpione gromadami, a wraz z nimi pojawiły się Gromadzkie Rady Narodowe. Archiwa Państwowe wskazują wprost, że reforma z 25 września 1954 roku zlikwidowała dotychczasowe gminy i zastąpiła je mniejszymi jednostkami – gromadami. Szukaj w Archiwach
Potem historia wykonała kolejny administracyjny zakręt.
Od 1973 roku ponownie utworzono gminy. W dokumentacji Gminnej Rady Narodowej w Chodowie archiwum wyraźnie zapisuje, że rada została powołana właśnie w 1973 roku „z chwilą likwidacji gromad i utworzenia gmin”. Szukaj w Archiwach
I tutaj pojawia się ciekawostka.
Gromadzka Rada Narodowa – GRN.
Gminna Rada Narodowa – również GRN.
Skrót przeżył więc reformę administracyjną.
Dlatego samego napisu znajdującego się na naszym przedmiocie nie można używać jako jedynego dowodu pozwalającego ustalić jego wiek.
Ale mamy ważny trop prowadzący do lat 70.
Najmocniejszym punktem odniesienia pozostaje medal znajdujący się w dokumentacji GRN w Chodowie.
Archiwum przypisało cały zespół do lat 1973–1975 i właśnie w nim znajduje się „medal Przewodniczący GRN”. Szukaj w Archiwach
To daje nam bezpieczną podstawę do stwierdzenia, że tego rodzaju insygnia były używane przez Gminne Rady Narodowe w latach 70.
Nie oznacza to jeszcze, że prezentowany przez nas egzemplarz został wykonany dokładnie pomiędzy 1973 a 1975 rokiem. Do tak precyzyjnego datowania potrzebowalibyśmy dokumentacji producenta, aktu ustanawiającego wzór albo pewnej proweniencji konkretnego egzemplarza.
Na obecnym etapie najrozsądniej określić go jako insygnium przewodniczącego Gminnej Rady Narodowej z okresu PRL, najprawdopodobniej używane po reformie administracyjnej z 1973 roku.
Człowiek z medalem na piersi
Żeby zrozumieć znaczenie tego przedmiotu, trzeba na chwilę zapomnieć o dzisiejszym samorządzie.
Rady narodowe PRL funkcjonowały w innym systemie ustrojowym niż współczesne rady gmin. Archiwum, opisując GRN w Chodowie, określa ją jako organ władzy państwowej i podstawowy organ samorządu społecznego na terenie gminy. Szukaj w Archiwach
Stanowisko przewodniczącego nie było przy tym wyłącznie nazwą istniejącą na papierze.
Dokumentacja IPN pozwala odnaleźć konkretnych ludzi sprawujących tę funkcję. Henryk Kosmaciński był radnym Gromadzkiej Rady Narodowej w Czarnej Dąbrówce w latach 1965–1972, a następnie radnym utworzonej w 1973 roku Gminnej Rady Narodowej i jej przewodniczącym. Katalog BIP IPN
Takich ludzi były setki.
I podczas oficjalnej uroczystości czy szczególnie podniosłej sesji właśnie ten wielki medalion miał mówić obecnym, kto przewodniczy radzie.
Nie potrzeba było wizytówki.
Orzeł, który zdradza epokę
Centralnym elementem insygnium jest orzeł.
Nie ma korony.
Dla współczesnego obserwatora to jeden z najbardziej czytelnych znaków pozwalających osadzić przedmiot w rzeczywistości Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
Ale warto przyjrzeć się również wykonaniu.
Orzeł jest przestrzenny i umieszczony wewnątrz ażurowego medalionu. Otacza go szeroki pierścień z wypukłym napisem. Na zewnętrznym obwodzie rozmieszczono charakterystyczne półkoliste elementy dekoracyjne.
Nad medalionem znajduje się ruchome zawieszenie połączone z metalową poprzeczką, przez którą przeprowadzona została szeroka biało-czerwona wstęga.
To nie jest dyskretna odznaka przypinana do marynarki.
Ten przedmiot miał być widoczny.
I właśnie w tym tkwi jego funkcja symboliczna.
Ślady użytkowania są jego zaletą
Prezentowany egzemplarz nie wygląda jak przedmiot, który przez kilkadziesiąt lat leżał nietknięty w fabrycznym opakowaniu.
Na metalu widoczne są przebarwienia, patyna i ślady użytkowania. Szczególnie dobrze widać je w okolicy górnego mocowania.
Dla kolekcjonera niekoniecznie jest to wada.
Jeżeli mamy do czynienia z autentycznym insygnium urzędowym, ślady użytkowania są częścią jego historii.
Dlatego nie zalecalibyśmy jego polerowania ani agresywnego czyszczenia. Usunięcie naturalnej patyny może poprawić połysk, ale jednocześnie odebrać przedmiotowi część charakteru i potencjalnie zmniejszyć jego atrakcyjność kolekcjonerską.
Czasem stare powinno wyglądać na stare. Historia nie musi błyszczeć jak chromowany zderzak.
Ile może być dziś wart?
I tu dochodzimy do pytania, które przy przedmiotach kolekcjonerskich pojawia się niemal zawsze.
Ile to kosztuje?
Odpowiedź jest trudniejsza niż w przypadku popularnych monet, znaczków czy odznaczeń.
Rynek takich insygniów jest bardzo płytki. Brakuje dużej liczby porównywalnych, dobrze opisanych i udokumentowanych transakcji, na podstawie których można byłoby stworzyć wiarygodne notowanie.
Jednocześnie fakt, że analogiczne insygnium znajduje się w zasobie Archiwum Państwowego, pokazuje, że nie jest to zwyczajny masowy medal okolicznościowy. Szukaj w Archiwach
Na podstawie obecnego stanu wiedzy wartość prezentowanego egzemplarza ostrożnie szacujemy na około 400–600 zł.
To jednak szacunek kolekcjonerski, a nie katalogowa cena.
Przy szybkiej sprzedaży kwota mogłaby być niższa. Z kolei kompletny egzemplarz o udokumentowanym pochodzeniu mógłby zainteresować kolekcjonera za większą sumę.
I właśnie słowo „pochodzenie” jest tutaj kluczowe.
Nazwa gminy może być warta więcej niż kilka gramów metalu
Wyobraźmy sobie dwa identyczne insygnia.
O pierwszym wiemy jedynie:
„PRL, Przewodniczący GRN”.
Przy drugim możemy udokumentować:
„Insygnium przewodniczącego Gminnej Rady Narodowej w konkretnej miejscowości, używane podczas sesji w określonych latach”.
Fizycznie mogą być identyczne.
Historycznie już nie.
Jeżeli udałoby się odnaleźć fotografie z sesji rady, na których konkretny przewodniczący ma ten typ medalionu na szyi, protokoły przekazania insygnium albo informację o osobie, od której przedmiot pochodzi, otrzymalibyśmy obiekt z udokumentowaną proweniencją.
A dla kolekcjonera historia przedmiotu potrafi być równie ważna jak sam przedmiot.
Nie wiemy jeszcze wszystkiego
Pozostaje kilka zagadek.
Nie udało się na obecnym etapie potwierdzić producenta prezentowanego egzemplarza. Nie znamy nakładu. Nie mamy również dokumentu ustanawiającego dokładnie ten wzór ani pewnej informacji, ile egzemplarzy wykonywano dla jednej rady.
Dlatego nie będziemy dorabiać pewników tam, gdzie dokumenty jeszcze milczą.
Wiemy natomiast coś znacznie ważniejszego.
Takie przedmioty rzeczywiście funkcjonowały jako insygnia Gminnych Rad Narodowych. Jeden z nich zachował się nawet razem z protokołami sesji i komisji GRN w państwowym zasobie archiwalnym. Szukaj w Archiwach
I właśnie dlatego medalion znajdujący się dziś na stole kolekcjonera jest czymś więcej niż kolejną pamiątką po PRL.
Władza przeminęła. Jej znak pozostał
Kiedyś zakładano go na biało-czerwoną wstęgę przed oficjalnym posiedzeniem. Na sali siedzieli radni, sporządzano protokół, podejmowano uchwały. Przewodniczący kończył sesję, zdejmował insygnium i odkładał je do następnego posiedzenia.
Zmieniały się nazwiska.
Zmieniały się kadencje.
W końcu zmienił się cały ustrój.
Dokumenty trafiły do archiwów, część wyposażenia urzędów zaginęła, inne przedmioty rozeszły się po muzeach, rodzinnych szufladach, targach staroci i kolekcjach.
A jeden z nich leży dziś przed nami.
Z wytartym metalem, biało-czerwoną wstęgą i trzema słowami:
PRZEWODNICZĄCY
GRN
I być może właśnie dlatego warto zbierać stare przedmioty.
Bo czasami kilka centymetrów metalu przechowuje więcej historii niż niejedna gruba kronika.