Wrocław, plac Kościuszki 11. Dziś to po prostu adres w centrum miasta. W czasach PRL był jednak miejscem dobrze znanym wrocławskim kolekcjonerom. Działał tutaj sklep filatelistyczny PPF „Ruch”. Wielkie gabloty ze szklanymi drzwiczkami, ciemne drewniane lady, znaczki wystawione na ścianach i ekspedientka z kluczykiem – tak zapamiętałem miejsce, do którego w latach 70. chodziłem z ojcem, a później już sam. Dokumenty potwierdzają, że jego historia jest jeszcze starsza.
Wrocław, plac Kościuszki 11
Pamięć po ponad pół wieku potrafi płatać figle. Dlatego zaczęliśmy od sprawdzenia, czy sklep zapamiętany z dzieciństwa rzeczywiście znajdował się właśnie tutaj.
Znajdujemy bardzo mocne potwierdzenie.
W numerze 13 czasopisma „Filatelista” z 1960 roku opublikowano wykaz sklepów Państwowego Przedsiębiorstwa Filatelistycznego „Ruch”. Wśród placówek działających m.in. w Warszawie, Krakowie, Poznaniu, Katowicach, Łodzi, Gdańsku i Gdyni wymieniono:
Wrocław – pl. Kościuszki 11.
Nie była to więc filatelistyka dodana gdzieś na marginesie działalności kiosku. Funkcjonował tutaj sklep należący do wyspecjalizowanego przedsiębiorstwa zajmującego się dystrybucją walorów filatelistycznych.
Dokument z 1960 roku daje nam również ważny punkt na osi czasu. Sklep działał już wtedy.
Ja poznałem go kilkanaście lat później.
Najpierw chodziłem tam z ojcem
Lata siedemdziesiąte.
Do sklepu filatelistycznego na placu Kościuszki chodziłem z ojcem. Później, już w latach osiemdziesiątych, przychodziłem tam również sam.
Nie pamiętam wszystkich kupowanych wówczas emisji. Nie pamiętam cen. Po tylu latach zatarły się drobne szczegóły.
Ale samo miejsce pozostało w pamięci zaskakująco wyraźne.
Przede wszystkim wydawało się ogromne.
Na ścianach znajdowały się wielkie gabloty ze szklanymi drzwiczkami. Za szkłem wystawione były znaczki pocztowe.
I to właśnie te gabloty pamiętam najlepiej.
Nie wskazywało się produktu na ekranie. Nie przesuwało fotografii palcem. Nie było przycisku „kup teraz”.
Najpierw trzeba było patrzeć.
Szukać.
Wybierać.
A kiedy już znalazło się znaczek, który chciało się kupić, pani sprzedająca podchodziła do gabloty z kluczykiem.
Otwierała zamek.
Szklane drzwiczki się otwierały.
Dopiero wtedy wyjmowała wybrany znaczek.
Dzisiaj ta scena może wydawać się nieistotnym szczegółem dawnego handlu. Dla młodego kolekcjonera miała jednak zupełnie inne znaczenie.
Było w niej coś z ceremonii.
Znaczek nie leżał między gazetą a paczką zapałek
Sam sklep podkreślał rangę tego, co się w nim znajdowało.
Ciemne drewno lad. Szkło. Wielkie gabloty. Duże okna charakterystyczne dla monumentalnych budynków otaczających plac Kościuszki.
Przestrzeń robiła wrażenie.
Nie bez znaczenia była lokalizacja.
Plac Kościuszki i jego otoczenie stanowią część Kościuszkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej – reprezentacyjnego założenia urbanistycznego powojennego Wrocławia. Partery monumentalnych budynków projektowano z myślą o handlu i usługach.
I właśnie w takim miejscu znalazła swoją przestrzeń filatelistyka.
Dzisiaj może być trudno zrozumieć, jak wiele znaczyło to dla odbioru samego hobby.
Znaczki znajdowały się za szkłem.
Miały własne gabloty.
Istniał specjalistyczny sklep, do którego jechało się właśnie po nie.
Filatelistyka miała swój adres.
Mały kawałek świata za szybą
Trzeba jeszcze pamiętać, czym znaczek był w Polsce lat 60., 70. czy 80.
Nie tylko dowodem opłaty pocztowej.
Dla wielu ludzi był jednym ze sposobów poznawania świata.
Kraje, miasta, obrazy, zwierzęta, samochody, statki, samoloty, kosmos, sport, historia, kultura – wszystko mieściło się na kilku centymetrach kwadratowych papieru.
Szczególne znaczenie miały znaczki zagraniczne.
W świecie bez internetu, przy ograniczonych możliwościach podróżowania i zupełnie innym dostępie do informacji znaczek z odległego kraju rzeczywiście potrafił być małym fragmentem innego świata.
Dlatego dzieci zbierały znaczki.
Dlatego robili to dorośli.
Dlatego wymieniano się nimi, zapisywano do kół filatelistycznych, studiowano katalogi i godzinami przekładano z jednego klasera do drugiego egzemplarze, których osoba postronna czasem nawet nie potrafiła od siebie odróżnić.
Kolekcjoner oczywiście potrafił.
I potrafił jeszcze przez kwadrans wyjaśniać dlaczego.
Nie było „kup teraz”
Zdobywanie znaczków było częścią kolekcjonowania.
Istniały sklepy filatelistyczne, abonamenty, koła Polskiego Związku Filatelistów, giełdy i wymiana między kolekcjonerami. Korzystano z katalogów i literatury specjalistycznej.
Każdy nowy walor trzeba było jakoś zdobyć.
Dzisiaj kolekcjoner może siedzieć we Wrocławiu i w kilka minut znaleźć znaczek oferowany przez sprzedawcę w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Francji czy Australii. Może porównać kilkanaście egzemplarzy, ceny i stan zachowania.
Wtedy trzeba było ruszyć się z domu.
Na przykład na plac Kościuszki.
I dlatego sam sklep stawał się elementem hobby.
Droga po znaczek była częścią jego historii.
Ojciec, syn i kolekcja
Dla mnie w tej historii najważniejszy pozostaje jeszcze jeden szczegół.
Najpierw chodziłem tam z ojcem.
To prawdopodobnie doświadczenie wspólne dla wielu kolekcjonerów mojego pokolenia.
Hobby bardzo często nie zaczynało się od katalogu.
Zaczynało się od człowieka.
Ojciec pokazywał synowi znaczki. Ktoś przynosił pierwszy klaser. Dziadek wyciągał kopertę z szuflady. Kolega przynosił do szkoły dublety.
Potem zainteresowanie albo znikało, albo zostawało na całe życie.
W moim przypadku zostało.
W latach osiemdziesiątych do sklepu na placu Kościuszki chodziłem już sam.
To drobna zmiana, ale z perspektywy czasu bardzo symboliczna.
Najpierw ktoś prowadzi człowieka do świata kolekcjonerstwa.
Potem zaczyna się chodzić własną drogą.
Co właściwie sprzedawano na Kościuszki?
PPF „Ruch” było ważnym elementem polskiej filatelistyki okresu PRL. Przedsiębiorstwo zajmowało się dystrybucją materiału filatelistycznego, wydawnictwami i obsługą kolekcjonerów.
W sklepach można było kupować znaczki, klasery, albumy, literaturę oraz inne materiały filatelistyczne. Funkcjonował system abonamentowy pozwalający kolekcjonerom zdobywać kolejne emisje.
PPF „Ruch” było również związane z wydawaniem polskich kopert pierwszego dnia obiegu – FDC. W latach 1954–1972 przedsiębiorstwo było ich oficjalnym wydawcą; od początku 1973 roku zadanie to ponownie przejęła Poczta Polska.
Wrocławski sklep był więc fragmentem znacznie większego systemu.
Ale dla klienta stojącego przed gablotą cała ta organizacyjna struktura miała niewielkie znaczenie.
Liczył się znaczek.
Ten konkretny.
Właśnie tam, za szybą.
Wrocław miał silne środowisko filatelistyczne
Sklep przy placu Kościuszki nie funkcjonował w próżni.
We Wrocławiu rozwijało się środowisko Polskiego Związku Filatelistów, organizowano spotkania, wystawy i wymiany. Kolekcjonerzy spotykali się w różnych częściach miasta.
Z historią wrocławskiej filatelistyki związany jest również Zbigniew Krutyj – kolekcjoner zbierający znaczki od 1950 roku, który w maju 1974 roku rozpoczął prowadzenie sklepu filatelistycznego przy ulicy Sądowej.
To otwiera kolejny ciekawy rozdział.
Czy sklep na Sądowej i placówka przy Kościuszki działały jednocześnie? Jak wyglądał podział ich oferty? Gdzie chodzili wrocławscy kolekcjonerzy? Czy między tymi miejscami istniała jakaś organizacyjna ciągłość?
Tego jeszcze nie rozstrzygamy.
Historia sklepów filatelistycznych Wrocławia dopiero zaczyna się układać.
Wiemy, że sklep przetrwał co najmniej dwie dekady
Tutaj osobiste wspomnienie staje się również interesującym świadectwem historycznym.
Dokument potwierdza sklep przy pl. Kościuszki 11 w 1960 roku.
Pamiętam jego funkcjonowanie w latach siedemdziesiątych, a następnie odwiedzałem go również w latach osiemdziesiątych.
Oznacza to, że nie mówimy o krótkim epizodzie.
Mówimy o miejscu, które towarzyszyło kilku pokoleniom wrocławskich filatelistów.
Wciąż jednak brakuje nam dwóch dat.
Kiedy dokładnie sklep został otwarty?
I:
kiedy sprzedano w nim ostatni znaczek?
Poszukujemy zdjęcia
Zachowało się wiele fotografii placu Kościuszki i monumentalnych budynków KDM.
Widać samochody, tramwaje, przechodniów, witryny sklepowe. Możemy obserwować, jak zmieniało się centrum Wrocławia.
Wciąż szukamy jednak tego jednego zdjęcia.
Sklep filatelistyczny, pl. Kościuszki 11.
Najlepiej z widoczną witryną.
A gdyby udało się odnaleźć fotografię wnętrza z wielkimi gablotami na ścianach – byłoby to prawdziwe odkrycie.
Takie zdjęcie może nie znajdować się w oficjalnym archiwum.
Może leżeć w pudełku po butach.
W rodzinnym albumie.
Na negatywie, którego nikt nie oglądał od czterdziestu lat.
Pamiętasz ten sklep?
Dlatego zwracamy się również do Czytelników Filateli.
Jeżeli pamiętasz sklep filatelistyczny przy placu Kościuszki 11 we Wrocławiu – odezwij się do nas.
Interesują nas wspomnienia pracowników i klientów. Poszukujemy fotografii sklepu i jego wnętrza, rachunków, opakowań, materiałów reklamowych, druków abonamentowych oraz wszystkiego, co może pomóc odtworzyć jego historię.
Chcemy ustalić nazwiska ludzi, którzy tam pracowali.
Chcemy wiedzieć, kiedy otwarto sklep i kiedy zakończył działalność.
Chcemy również odtworzyć wygląd wnętrza.
Bo historia miasta to nie tylko wielkie wydarzenia, daty i nazwiska.
Czasem historią jest niewielki kluczyk w ręce ekspedientki.
Otwierają się szklane drzwiczki wielkiej gabloty.
Za nimi są setki małych kawałków papieru.
Wybierasz jeden.
Pani wyjmuje go zza szyby i kładzie na ciemnej drewnianej ladzie.
A obok stoi ojciec.
Po kilkudziesięciu latach możesz nie pamiętać, jaki znaczek wtedy kupiłeś.
Ale sklep pamiętasz doskonale.
Plac Kościuszki 11. Wrocław.
Miejsce, w którym filatelistyka miała swój sklep, swoją oprawę i swój prestiż.
I w którym dla niejednego młodego człowieka zaczynała się kolekcja na całe życie.